Oświetlenie sportowe to jedna z tych instalacji, które „wychodzą” dopiero w użytkowaniu. W dniu odbioru bywa świetnie, a po kilku miesiącach pojawiają się komentarze: „w narożnikach ciemno”, „piłka ginie w powietrzu”, „na bramce oślepia”, „kamera nie łapie detali”. I bardzo często nie chodzi o to, że opraw jest za mało — tylko o to, że projekt nie został policzony i zweryfikowany zgodnie z normą.

W Europie kluczowym punktem odniesienia jest PN-EN 12193 — norma, która porządkuje wymagania dla oświetlenia boisk i hal sportowych: od doboru klasy I/II/III, przez utrzymywane natężenie (lx) i równomierność, aż po olśnienie (RG/RUG), wymagania dla TV oraz zasady siatki pomiarowej w odbiorze. Dziś porozmawiamy właśnie o niej.

Z tego artykułu dowiesz się: 

• Czym jest PN-EN 12193 i co dokładnie reguluje? 
• Jak rozumieć obszary PA i TA oraz dlaczego TA potrafi „wywrócić” odbiór? 
• Jak dobrać klasę oświetlenia I / II / III do poziomu rozgrywek, widowni i zastosowania? 
• Które parametry najczęściej decydują o zgodności z normą? 
• Jak wygląda siatka obliczeniowa i pomiarowa?
• Jakie wymagania pojawiają się przy transmisjach TV?
• Jak ograniczać światło uciążliwe (spill light) na boiskach zewnętrznych? 
• Jakie są najczęstsze błędy w projektach i modernizacjach?
• Jak spiąć normę z projektowaniem i audytem w DIALux?
• Odporność mechaniczna, czyli BallProof – standard DIN 18032-3

Czym jest PN-EN 12193 i co dokładnie reguluje?

Jeśli mamy uniknąć sytuacji „na papierze jest OK, a w użytkowaniu coś nie gra”, potrzebujemy jednego punktu odniesienia, który mówi co, gdzie i jak mierzymy. W oświetleniu sportowym tym punktem jest PN-EN 12193. To norma, która porządkuje wymagania dla obiektów wewnętrznych (hale) i zewnętrznych (boiska/stadiony), a jej główny cel jest prosty: zapewnić takie warunki świetlne, żeby gra była bezpieczna i czytelna — dla zawodników, sędziów, widowni, a w razie potrzeby również dla kamer.

Co ważne: PN-EN 12193 nie sprowadza się do pytania „ile luxów ma być na płycie?”. Norma łączy w całość parametry jakości światła, wymagania dla różnych poziomów rozgrywek oraz zasady weryfikacji (obliczenia i pomiary). Dzięki temu projekt i odbiór nie są uznaniowe — tylko oparte o jasno opisane kryteria. 

Poza polem gry: widownia i sytuacje awaryjne (często pomijane w dokumentacji)

Warto wiedzieć, że choć w praktyce PN-EN 12193 kojarzy się głównie z wymaganiami dla płyty boiska (lx, równomierność, olśnienie), to jednak należy pamiętać, że norma dotyka także dwóch obszarów, które często „uciekają” w specyfikacjach i przetargach. 

Najprościej mówiąc: 

• PA = linie boiska (gra)

• TA = PA + „margines” dookoła (bezpieczeństwo)

Kiedy TA jest wymagane?

Norma mówi wprost: „Where a total area (TA) is specified…” — czyli TA wchodzi wtedy, gdy dla danego sportu i poziomu w tabelach występuje osobno PA i TA. 

W praktyce:

• jeśli w tabeli dla dyscypliny widzimy tylko PA → sprawdzamy wymagania tylko na PA,
• jeśli widzimy PA + TA → należy spełnić wymagania na PA i dodatkowo wymagania minimalne na TA.

Zasada 75% dla TA – co to naprawdę znaczy?

W PN-EN 12193 wartości podane w tabelach dotyczą utrzymywanego oświetlenia w PA (Principal Area), czyli na właściwym polu gry. 

Jeśli dana dyscyplina ma w normie określony również TA (Total Area) – czyli obszar całkowity (PA + strefa bezpieczeństwa) – wtedy norma wprowadza jasną regułę:

• E(TA) ≥ 75% E(PA) – natężenie w TA ma stanowić co najmniej 75% natężenia w PA,

• U(TA) ≥ 75% U(PA) – równomierność w TA ma stanowić co najmniej 75% równomierności w PA. 

I tu ważna rzecz: to nie jest „poluzowanie”, które pozwala pominąć TA. TA nadal podlega ocenie – po prostu norma dopuszcza, że w strefie bezpieczeństwa oświetlenie może być nieco niższe niż na polu gry, ale nadal ma być wystarczające i możliwie równe. 

W praktyce oznacza to, że jeśli projekt „dowozi” luxy na PA, ale w TA robią się dołki (np. przy bandach, ścianach, za bramką), to podczas odbioru najczęściej wychodzi problem – mimo że „na papierze” PA wygląda dobrze.

Klasy oświetlenia I / II / III – jak je dobrać bez zgadywania?

W PN-EN 12193 „klasa oświetlenia” nie jest etykietą marketingową, tylko prostym sposobem na dopasowanie jakości oświetlenia do poziomu gry i warunków obserwacji. Im wyższy poziom rozgrywek, większa widownia i większe odległości obserwacji (z trybun, z wysokości, z dalszych sektorów), tym wyższa klasa będzie właściwa.

Dlatego przed zaprojektowaniem oświetlenia warto odpowiedzieć sobie na 3 pytania:

• Czy to ma być rekreacja/trening, czy oficjalne rozgrywki?
• Czy na obiekcie jest (lub będzie) widownia i jak daleko od pola gry?
• Czy w grę wchodzi rejestracja wideo / transmisje (choćby lokalne)?

Norma podkreśla ten kierunek wprost: im wyższy poziom gry i im dalej widz, tym wyższa klasa oświetlenia. 

Parametry, które najczęściej „wywracają” odbiór

Jak już wspominaliśmy na początku – w praktyce odbiór oświetlenia sportowego rzadko wykłada się na tym, że „brakuje opraw”. Najczęściej problem jest bardziej podstępny: średnia ilość światła wygląda dobrze, ale instalacja nie spełnia jednego z parametrów jakościowych albo nie została policzona w sposób, który da się później uczciwie porównać z pomiarem. 

Dlatego poniżej zbieramy cztery elementy, które najczęściej decydują o zgodności z PN-EN 12193: utrzymywane natężenie (lx), równomierność, olśnienie oraz jakość barwy (w tym wskaźniki istotne dla TV). To jest ta część normy, która realnie przesądza, czy instalacja przejdzie odbiór i będzie działać dobrze także po czasie.

WSKAZÓWKA (praktyka projektu i odbioru)

Jeśli chcesz uniknąć sytuacji, w której instalacja „dowiozła” wynik w dniu pomiaru, ale po kilku miesiącach zaczyna brakować światła, kluczowe jest jedno: pracujemy na wartościach utrzymywanych, a nie „na świeżo”. Dlatego już na etapie projektu warto przejść przez prostą checklistę — to ona najczęściej decyduje, czy wynik będzie stabilny w czasie i bezpieczny na odbiorze. 

Checklist (praktyka projektu):

• dobór opraw i optyki pod konkretny obiekt i dyscyplinę,
• przyjęcie maintenance factor (spadki strumienia i zabrudzenia w czasie),
• obliczenia dla wymaganych pól (PA/TA) i uzgodnionej siatki,
• weryfikacja wyniku „po czasie”, a nie tylko „na start”.

Siatka obliczeniowa i pomiarowa – jak to zrobić „zgodnie ze sztuką”?

Skoro wiemy już, które parametry najczęściej wywracają odbiór, to pojawia się kluczowe pytanie: w jakich punktach i w jaki sposób mamy je liczyć oraz mierzyć, żeby wynik z projektu dało się później porównać z wynikiem z odbioru?

I tu właśnie wchodzi PN-EN 12193 z bardzo praktyczną odpowiedzią: porządkuje siatkę obliczeniową i pomiarową oraz zasady zapisu pomiarów. Dzięki temu nie ma „uznaniowości” typu: ktoś mierzy w jednych punktach, ktoś w innych, ktoś na innej wysokości — a potem wszyscy dziwią się, że liczby się nie zgadzają. 

Poniżej zbieramy najważniejsze zasady w formie prostej procedury: najpierw siatka (gdzie mierzymy), potem protokół (co zapisujemy), a na końcu tolerancja (jak porównujemy projekt z rzeczywistością).

Zasady ogólne siatki

• siatki są zwykle prostokątne,
• natężenie liczymy/mierzymy w środkach pól siatki, 
• poziom odniesienia: 0 m dla Ehor, a 1,5 m dla Evert (domyślnie).

KROK 1: Siatka – gdzie mierzymy? 

Norma PN-EN 12193 podaje sposób szacowania maksymalnego rozstawu punktów siatki w funkcji dłuższego wymiaru obszaru referencyjnego. Wzór ma postać: p = 0,2 × 5^(log d), gdzie p to rozmiar siatki (orientacyjny maksymalny odstęp między punktami), a d to dłuższy wymiar obszaru odniesienia. Następnie liczbę punktów w kierunku dłuższym wyznacza się jako najbliższą nieparzystą liczbę całkowitą z ilorazu d/p, a w kierunku krótszym dobiera analogicznie, tak aby oczka siatki były możliwie zbliżone do proporcji 1:1.

KROK 2: Protokół – co powinno się w nim znaleźć?

Skoro siatka jest ustalona, drugi krok to protokół — bo bez niego wynik pomiaru jest „gołą liczbą” bez kontekstu. Norma wymienia elementy rekordu pomiarowego, m.in.:

• data/godzina, 
• geometria i pozycje opraw, 
• typy źródeł/układów sterowania, 
• wiek opraw, czyszczenia, 
• napięcie pracy, 
• warunki klimatyczne (na zewnątrz), 
• dane przyrządu (klasa/kalibracja).

KROK 3: Tolerancja: pomiar vs obliczenia

Na końcu zostaje porównanie: projekt (obliczenia) kontra rzeczywistość (pomiary). Norma wskazuje, że różnice między średnimi wartościami zmierzonymi i obliczonymi (po uwzględnieniu tolerancji) powinny mieścić się w ≤ 10%. 

W praktyce taki dobór punktów daje siatkę o „oczku” bliskim 1:1, dzięki czemu wyniki z obliczeń i pomiarów są porównywalne i mniej podatne na przypadkowe odchylenia.

Sport + transmisja TV: co PN-EN 12193 wymaga „ponad klasy I/II/III”

Wspominaliśmy powyżej, że nieco inne zasady obowiązują, gdy obiekt ma być filmowany – nawet lokalnie. I faktycznie – w tym przypadku sama klasa I/II/III dla dyscypliny to często za mało. 

Jeśli mamy do czynienia z transmisją – wtedy dochodzą wymagania „pod kamerę”: przede wszystkim oświetlenie pionowe, jakość barwy dla obrazu oraz kontrola migotania przy wysokich klatkażach.

Światło uciążliwe (spill light) – obowiązkowe przy boiskach zewnętrznych

Zbliżając się do końca artykułu, warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną rzecz – na boiskach outdoor nie projektujemy tylko „dla murawy”. Trzeba też pilnować, co dzieje się ze światłem poza obiektem. Właśnie dlatego PN-EN 12193 odnosi się do ograniczania światła uciążliwego oraz do pojęcia „curfew”, czyli pory nocnej, po której wymagania dotyczące uciążliwości są ostrzejsze.

W praktyce to często decyduje o:

• skargach mieszkańców i konfliktach z otoczeniem,
• zapisach formalnych i wymaganiach administracyjnych,
• konieczności doboru optyk, ekranowania i precyzyjnego celowania opraw.

To wszystko brzmi dość „opisowo”, więc poniżej pokazujemy praktyczne liczby z normy na przykładzie piłki nożnej — bo dopiero na konkretnych wartościach widać, gdzie najczęściej pojawiają się różnice między oczekiwaniami a odbiorem.

Przykład: piłka nożna – wartości normowe vs popularne tabele branżowe

Żeby nie operować ogólnikami, weźmy na warsztat piłkę nożną — bo to najczęstszy przypadek w inwestycjach samorządowych i klubowych. Poniższe wartości pokazują, jak norma ustawia poziomy dla klas I/II/III oraz dlaczego „popularne tabelki z internetu” mogą być pomocne jako orientacja, ale nie powinny być podstawą odbioru.

WSKAZÓWKA: popularne tabele „football field lighting standard” 

W sieci często krążą tabele z poziomami rzędu 1000/1400/2000 lx dla TV. Mogą być przydatne jako skrót branżowy i punkt startu do rozmowy o poziomie obiektu, ale nie są podstawą do projektowania i odbioru. W praktyce projekt i weryfikację opieramy na PN-EN 12193, bo to ona porządkuje: utrzymywane wartości, siatkę pomiarową, podejście do olśnienia oraz wymagania pod kamery (w tym jakość barwy i migotanie).

I właśnie na tych filarach (lx, równomierność, olśnienie, jakość światła) najczęściej „rozjeżdża się” projekt z odbiorem — dlatego poniżej zbieramy typowe błędy, które widzimy na boiskach i w halach.

Najczęstsze błędy, które widzimy na obiektach sportowych

Podsumowując wszystko, co powyżej możemy zauważyć, że występuje kilka naczelnych błędów przy projektowaniu oświetlenia w obiektach sportowych: 

Skoro wiemy, gdzie najczęściej pojawiają się problemy, przejdźmy do praktycznego procesu: jak policzyć to w projekcie i jak przygotować odbiór, żeby wyniki były porównywalne.

DIALux i audyt: jak to spinamy w praktyce

Norma daje wymagania, ale to projekt i pomiary decydują, czy obiekt je realnie spełnia. Dlatego traktujemy DIALux i audyt nie jako „opcję”, tylko jako narzędzia, które spinają: założenia → obliczenia → siatkę → pomiary → protokół.

• Audyt istniejącej instalacji: pomiary na uzgodnionej siatce, protokół pomiarowy, weryfikacja vs wymagania klasy.

• Projekt w DIALux/DIALux evo: model geometrii, dobór optyk, obliczenia Ehor/Evert, równomierności, olśnienia, a dla TV — płaszczyzny i scenariusze pod kamery.

• Dokumentacja odbiorowa: porównanie obliczeń z pomiarami, wnioski i rekomendacje utrzymaniowe.

Odporność mechaniczna, czyli BallProof – standard DIN 18032-3

Na sam koniec warto wspomnieć, że jeśli mówimy o halach sportowych, oprócz parametrów świetlnych z PN-EN 12193 dochodzi jeszcze drugi wymiar wymagań: bezpieczeństwo mechaniczne opraw w warunkach gry.

W halach sportowych oprócz spełnienia wymagań PN-EN 12193 kluczowa jest też odporność opraw na uderzenia piłką (BallProof). To jednak inny obszar niż wymagania fotometryczne, dlatego omawiamy go w osobnym artykule o DIN 18032-3.

Certyfikat BallProof (DIN 18032-3) w oświetleniu hal sportowych — kompletny przewodnik Luxon LED

Zobacz, jak działa norma DIN 18032-3, jakie są klasy odporności i co warto sprawdzić przed odbiorem obiektu.

Czytam

Podsumowanie

Jeśli chcesz mieć oświetlenie sportowe, które przechodzi odbiór, działa „po czasie”, nie oślepia zawodników, dobrze współpracuje z kamerą i nie generuje konfliktów z otoczeniem, PN-EN 12193 warto traktować jako podstawę dla projektu, pomiarów i utrzymania.Jednak pamiętaj – punktem wyjścia powinna być zawsze rzetelna diagnoza stanu obecnego, czyli audyt: pomiary na uzgodnionej siatce, ocena utrzymywanych parametrów oraz weryfikacja miejsc, w których instalacja „gubi” wynik (równomierność, olśnienie, spill light). Dopiero na tej bazie sensownie dobiera się klasę, projektuje modernizację w DIALux i przygotowuje dokumentację odbiorową.

Zamów bezpłatny audyt

To pierwszy krok do zwiększenia efektywność energetycznej, poprawy warunków pracy. Dzięki niemu zyskasz projekt oświetlenia dopasowany do specyfiki Twojego obiektu, przestrzeni i potrzeb jego użytkowników.

Zostaw kontakt

Zamawiając bezpłatny audyt zyskasz::

Audyt oświetlenia

Projekt indywidualnego rozwiązania oświetleniowego

Analizę finansową inwestycji

Szacowany poziom redukcji energii elektrycznej i emisji CO2

Wypełnij formularz – skontaktujemy się w ciągu 1 h

Formularz-analiza-inwestycji/audyt

Zgody *

Wyrażam zgodę na otrzymywanie informacji handlowych od Luxon Sp. z o.o. za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej oraz na korzystanie z komunikacji e-mail w celach marketingowych. Polityka prywatności

Captcha

Wyślij

Jeżeli jesteś człowiekiem, zostaw to pole puste.