PN-G-05800 – praktyczny przewodnik po normach górniczych w oświetleniu maszyn odkrywkowych

W oświetleniu maszyn odkrywkowych o zgodności nie decyduje sama wartość natężenia oświetlenia. W praktyce kluczowe są trzy elementy: konkretna strefa pracy, miejsce pomiaru oraz równomierność, czyli to, czy wymagany poziom światła jest utrzymany w całym obszarze zadania, a nie tylko punktowo. Właśnie na tych detalach najczęściej rozchodzą się projekt, pomiary odbiorowe i realne warunki pracy.

Norma PN-G-05800:2001 porządkuje wymagania dla oświetlenia elektrycznego koparek, zwałowarek i przenośników taśmowych w górnictwie odkrywkowym. Podaje wartości minimalne Ē i U dla konkretnych zastosowań oraz jednoznacznie wskazuje, gdzie należy je weryfikować. Dodatkowo Załącznik A (normatywny) rozszerza podejście o wymagania jakościowe i zasady badań – w tym obszary związane z olśnieniem, odbiciami oraz zjawiskami czasowymi światła. 

W tym artykule zbieramy te wymagania w formie praktycznej: tabele do projektu, wskazówki do OPZ/SIWZ i ramę do odbioru, tak aby wyniki obliczeń i pomiarów były porównywalne.

Z tego artykułu dowiesz się: 

• Czym jest PN-G-05800:2001 i jakiego zakresu dotyczy?
• Jakie parametry są kluczowe w projektowaniu i odbiorze (Ē, U, miejsce pomiaru, współczynnik zapasu)?
• Jakie konkretne wartości natężenia i równomierności obowiązują dla koparek/zwałowarek i przenośników taśmowych?
• Jak działa współczynnik zapasu i dlaczego projekt nie powinien „celować w minimum”?
• Jakie wymagania jakościowe wprowadza Załącznik A (normatywny)?
• Jakie badania generuje Załącznik A (normatywny)?
• Co składana się na minimalne wartości w protokole odbioru?

Czym jest PN-G-05800 i co reguluje?

PN-G-05800:2001 określa wymagania dotyczące oświetlenia elektrycznego, stosowanego w górnictwie odkrywkowym w odniesieniu do:

• koparek i zwałowarek (strefy urabiania, zwałowania, przesypu, obsługi, kabiny operatora, pomieszczeń technicznych, otoczenia maszyny),
• przenośników taśmowych (stacje, węzły przesypowe, mechanizmy, przejścia, stanowiska obsługi i otoczenie).

Norma jest „odbiorowa” – tzn. podaje nie tylko wartości, ale również dokładne miejsca pomiaru, co eliminuje uznaniowość typu „zmierzmy tam, gdzie jest najjaśniej”.

Podstawowe parametry i skróty, które warto mieć w dokumentacji

Norma operuje kilkoma parametrami, które powinny pojawić się wprost w projekcie i później – w protokole odbioru.

Dopiero po tej części definicyjnej możemy przejść do konkretów, czyli wartości liczbowych dla poszczególnych stref.

Wymagania z normy – konkretne parametry dla typowych stref

Poniższe zestawienia są „praktycznym wyciągiem” w układzie: strefa → Ē → U → miejsce pomiaru. To format najłatwiejszy do przeniesienia do dokumentacji projektowej i odbiorowej.

Koparki i zwałowarki

WSKAZÓWKA:

Tablica 1 pokazuje dwa typy stref: zadaniowe (urabianie, przesyp, odczyty, stoły) oraz bezpieczeństwa/obsługi(otoczenie maszyny, teren pod maszyną, strefy dźwignicowe). W praktyce odbiór najczęściej wykłada się na równomierności U i na błędnie dobranym miejscu pomiaru.

Przenośniki taśmowe

WSKAZÓWKA:

W przenośnikach taśmowych krytyczne są węzły przesypowe, mechanizmy napędu/napinania oraz przejścia. Jeżeli pomiary wykonuje się poza osiami wskazanymi w normie (np. „obok przejścia” zamiast „w osi przejścia”), wyniki są nieporównywalne.

Współczynnik zapasu – projektowanie „ponad minimum”

Warto wiedzieć, iż norma wymaga, aby w projektowaniu przyjmować natężenia większe od tablicowych, co najmniej w oparciu o współczynnik zapasu (stosunek średniego projektowanego natężenia do najmniejszego dopuszczalnego).

Jaka jest więc wartość współczynnika zapasu?

• 1,5 – dla miejsc i urządzeń poza pomieszczeniami zamkniętymi,
• 1,3 – dla miejsc i urządzeń w pomieszczeniach zamkniętych.

PRZYKŁAD WYLICZENIA:

• Jeżeli norma wymaga Ē = 20 lx na zewnątrz, to średnie natężenie projektowane powinno wynosić co najmniej:
  20 × 1,5 = 30 lx.
• Jeżeli norma wymaga Ē = 20 lx w pomieszczeniu zamkniętym, to średnie natężenie projektowane powinno wynosić co najmniej:
  20 × 1,3 = 26 lx.

Załącznik A (normatywny) – wymagania dotyczące oświetlenia

W PN-G-05800 wartości Ē i U z tablic są punktem wyjścia, ale norma wyraźnie rozszerza podejście o wymagania jakościowe i sposób ich weryfikacji. Załącznik A (normatywny) opisuje, jakie warunki widzenia należy zapewnić (m.in. rozkład luminancji, olśnienie, odbicia, barwę, tętnienie), a następnie wskazuje, jak te elementy badać w praktyce. 

Dzięki temu odbiór nie sprowadza się do „średniej z luxów”, tylko potwierdza, że oświetlenie jest bezpieczne i funkcjonalne w warunkach pracy maszyn. Prześledźmy po kolei każde z wymagań.

1. Rozkład luminancji w strefie przedmiotu pracy wzrokowej

Norma zwraca uwagę, że istotny jest nie tylko poziom natężenia, ale także relacje jasności w polu widzenia. Zaleca się, aby luminancja bezpośredniego otoczenia przedmiotu pracy wzrokowej była mniejsza niż luminancja samego przedmiotu, ale nie mniejsza niż 1/3 tej wartości.
To ogranicza skrajne kontrasty i poprawia ocenę odległości oraz ruchu.

WSKAZÓWKA:

W praktyce oznacza to konieczność unikania sytuacji „jasny punkt – czarne tło”. W kabinach i strefach obserwacji warto dążyć do wyrównania jasności otoczenia, zamiast „dobijać” tylko punktowo.

2. Współczynniki odbicia ścian, sufitu i podłogi (dla pomieszczeń)

Jeżeli w zakresie inwestycji są pomieszczenia przewidziane do pracy, norma zaleca zakresy współczynników odbicia:

• sufit: co najmniej 0,7 (jeżeli wysokość pomieszczenia nie przekracza 3 m),
• ściany (łącznie z zasłonami/żaluzjami oraz meblami): w praktyce 0,3–0,8, ale nie więcej niż 0,6, gdy średnie natężenie oświetlenia ogólnego jest równe lub większe niż 1000 lx,
• podłoga (łącznie z wyposażeniem): 0,2–0,4.

Jest to ważne, gdyż odbicia powierzchni wpływają na luminancje, olśnienie i odczuwalną jasność.

3. Względne natężenie oświetlenia ścian i sufitu (dla pomieszczeń)

W typowych warunkach, dla pomieszczeń przewidzianych do pracy, norma zaleca relację natężeń:

• średnie natężenie na ścianach: 0,5–0,8 wartości średniego natężenia na płaszczyźnie roboczej,
• średnie natężenie na suficie: 0,3–0,9 wartości średniego natężenia na płaszczyźnie roboczej.

WSKAZÓWKA:

To jest praktyczne kryterium „czytelności przestrzeni” – jeżeli ściany i sufit są wyraźnie niedoświetlone, wnętrze jest odbierane jako ciemne mimo zgodnych luxów na płaszczyźnie roboczej.

4. Ograniczenie olśnienia przykrego: luminancja opraw i kąt ochrony

Norma wprowadza także wymagania ograniczenia olśnienia przez odniesienie do:

• luminancji opraw i nieosłoniętych źródeł światła w cd/m²,
• kątów obserwacji (m.in. 55°, 65°, 75°, 85°),
• płaszczyzn oprawy (C0 i C90),
• oraz klas ograniczenia olśnienia (I, II, III) w zależności od minimalnego dopuszczalnego średniego natężenia oświetlenia.

W praktyce wytyczne te  działają jak twarda „bramka” na odbiorze: nawet jeśli Ē i U są spełnione, oświetlenie może być nieakceptowalne użytkowo, gdy luminancje opraw w typowych kierunkach obserwacji są zbyt wysokie.

JAK TO OPISAĆ W PROJEKCIE?

• wskazać klasę ograniczenia olśnienia (I/II/III) dla danego obszaru,
• dobrać oprawy z odpowiednią optyką i kątem ochrony,
• unikać sytuacji, w której źródło światła jest widoczne z kabiny lub w osi najczęstszej obserwacji.

5. Ograniczenie odbić

Norma opisuje olśnienie odbiciowe jako zjawisko wywołane odbiciem światła w przedmiocie pracy wzrokowej lub jego najbliższym otoczeniu. W praktyce oznacza to, że w strefach, gdzie występują powierzchnie o wysokiej refleksyjności (metal, osłony, pulpity, elementy lakierowane), należy świadomie ograniczać refleksy.

Norma wskazuje następujące kierunki działań:

• takie rozmieszczenie opraw, aby w typowym kierunku obserwacji nie powstawały odbicia,
• zapewnienie oświetlenia z kierunku patrzenia (unikanie „świecenia z tyłu za pracownika” w sytuacjach krytycznych),
• dodatkowe doświetlenie miejscowe, gdy jest potrzebne,
• dobór opraw ze specjalnym rozsyłem światłości lub o większej powierzchni świecącej i mniejszej luminancji,
• unikanie powierzchni błyszczących w polu pracy wzrokowej (preferencja powierzchni matowych).

6. Barwa światła

Norma wskazuje również, że dobór barwy źródeł światła zależy od poziomu wymaganego natężenia. Dla niższych poziomów (przykładowo: gdy natężenie na płaszczyźnie roboczej jest poniżej ok. 300 lx) zaleca się źródła o temperaturze barwowej nie mniejszej niż 3300 K.

7. Tętnienie i zmiany aperiodyczne światła

Norma wymaga ograniczenia zjawisk czasowych (tętnienie/migotanie), szczególnie w pomieszczeniach i strefach, gdzie może wystąpić efekt stroboskopowy. W praktyce krytyczne jest to w pobliżu elementów ruchomych oraz tam, gdzie pracują układy z lampami zasilanymi z sieci.

Norma wskazuje środki ograniczania tętnienia, m.in.:

• właściwe rozdzielenie opraw na fazy zasilania w instalacjach trójfazowych,
• unikanie rozwiązań, które wzmacniają efekt stroboskopowy przy pracy maszyn,
• stosowanie układów zasilania i sterowania ograniczających migotanie.

WSKAZÓWKA

Jeśli instalacja ma pracować w różnych scenariuszach (np. redukcja mocy), wymagania dotyczące tętnienia należy odnosić do typowych warunków pracy, a nie tylko do 100% mocy.

8. Oświetlenie bezpieczeństwa i oświetlenie ewakuacyjne (wymagania normy)

W PN-G-05800 wymagania dotyczące oświetlenia nie ograniczają się do trybu podstawowego. Norma określa również minimalne parametry dla oświetlenia bezpieczeństwa oraz oświetlenia ewakuacyjnego – wraz z wymaganym czasem zadziałania po zaniku oświetlenia podstawowego. Te wartości powinny być ujęte w projekcie i zweryfikowane w odbiorze jako osobna część protokołu.

Badania i odbiór – jak weryfikować oświetlenie zgodnie z normą (zakres, procedura, protokół)?

Wiedząc już jakie są wymagania wg PN-G-05800 warto przejść do badań, gdzie mamy jasno określone zarówno parametry ilościowe (Ē, U), jak i elementy jakościowe: rozkład luminancji, odbicia, barwę światła czy zjawiska czasowe (tętnienie). Dzięki temu odbiór nie jest uznaniowy, a wyniki są porównywalne między projektami i pomiarami.

Zatem, co konkretnie obejmują badania? 

• natężenie oświetlenia na płaszczyznach roboczych oraz w miejscach pomiaru wskazanych w tabelach,
• równomierność oświetlenia (U),
• współczynnik zapasu (tylko dla nowych urządzeń),
• rozkład luminancji w strefie przedmiotu pracy wzrokowej,
• współczynniki odbicia (ściany/sufit/podłoga – jeśli dotyczy),
• natężenie oświetlenia ścian i sufitu (jeśli dotyczy),
• luminancję opraw i kąt ochrony,
• ograniczenie odbić,
• barwę światła,
• tętnienie i zmiany aperiodyczne światła,
• oświetlenie bezpieczeństwa,
• oświetlenie ewakuacyjne.

Przejdźmy teraz krok po kroku, co po kolei w temacie badań następuje.

Protokół odbioru – minimalna zawartość (żeby wynik był „do obrony”)

Na koniec – warto wiedzieć, iż kompletny protokół odbioru nie kończy się na tabeli z luxami. Żeby ocena była jednoznaczna, dokument powinien zawierać co najmniej poniższe elementy. Poniżej znajdziesz ściągę, co powinno się w nim znaleźć.

Podsumowanie

PN-G-05800:2001 daje bardzo konkretne narzędzie do projektowania i odbioru oświetlenia maszyn odkrywkowych: wartości minimalne Ē, wymaganą równomierność U oraz miejsca pomiaru. Jednocześnie Załącznik A (normatywny)przypomina, że oświetlenie ma zapewniać nie tylko poziom natężenia, ale również właściwe warunki widzenia: ograniczenie olśnienia, odbić i zjawisk czasowych oraz spójność barwy.

Najbardziej „odbiorowe” podejście w praktyce sprowadza się do trzech zasad:

1. uwzględnić wymagania jakościowe z Załącznika A w projekcie i w badaniach.
2. projektować ze współczynnikiem zapasu (ponad minimum),
3. odbierać instalację w miejscach pomiaru wskazanych w normie i oceniać Ē oraz U,

Zamów bezpłatny audyt

To pierwszy krok do zwiększenia efektywność energetycznej, poprawy warunków pracy. Dzięki niemu zyskasz projekt oświetlenia dopasowany do specyfiki Twojego obiektu, przestrzeni i potrzeb jego użytkowników.

Zostaw kontakt

Zamawiając bezpłatny audyt zyskasz::

Audyt oświetlenia

Projekt indywidualnego rozwiązania oświetleniowego

Analizę finansową inwestycji

Szacowany poziom redukcji energii elektrycznej i emisji CO2

Wypełnij formularz – skontaktujemy się w ciągu 1 h

Formularz-analiza-inwestycji/audyt

Zgody *

Wyrażam zgodę na otrzymywanie informacji handlowych od Luxon Sp. z o.o. za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej oraz na korzystanie z komunikacji e-mail w celach marketingowych. Polityka prywatności

Captcha

Wyślij

Jeżeli jesteś człowiekiem, zostaw to pole puste.