Dobre oświetlenie miejsc pracy jest czymś priorytetowym. Pozwala na komfortowe i bezpiecznie wykonywanie zadań, a także – na zwiększoną efektywność pracy. Aby normy natężenia zostały spełnione niezbędny jest precyzyjny pomiar światła. Tylko w ten sposób jesteśmy w stanie zapewnić bezpieczeństwo na miejscu pracy, a także działać zgodnie z normami. Dziś opowiemy Ci o tym, jak wykonać pomiary poprawnie.
Czego dowiesz się z tego artykułu?
1. Podstawowe założenia pomiarów natężenia oświetlenia
2. Dlaczego wykonuje się pomiary oświetlenia?
3. Jak wykonać pomiar natężenia oświetlenia?
4. Pomiary natężenia oświetlenia – kto i kiedy wykonuje takie badania?
5. Jak często powinien być wykonywany pomiar oświetlenia na stanowisku pracy?
Zacznijmy od podstaw, a więc czym w zasadzie wykonywać pomiary, a także jaki parametr określa wartość natężenia?
Urządzeniem do przeprowadzania badań natężenia światła jest luksomierz pomiarowy (np. luksomierz testo czy luksomierz sonel), inaczej nazywany także fotometrem. Jego zadaniem jest pomiar natężenia oświetlenia wyrażonego w luksach (lx) na powierzchni roboczej. Pomiary za pośrednictwem luksomierza powinny być wykonywane w warunkach środowiskowych, w szczególności temperaturze oraz wilgotności, określonych przez producenta.
WSKAZÓWKA: O innych narzędziach do pomiaru natężenia światła poczytasz na końcu wpisu.
Normy natężenia zależne są od rodzaju pomieszczeń oraz wykonywanej tam pracy. Im wyższa dokładność wykonywanych czynności, tym natężenie powinno być wyższe (wartości natężeń w wybranych pomieszczeniach. zostały zawarte w normie PN-EN 12464-1). Przykładowo, w przypadku oświetlenia ogólnego w halach magazynowych zaleca się, by średnie natężenie oświetlenia mieściło się między 100lx a 200lx, natomiast dla stanowisk precyzyjnych prac montażowych ta wartość powinna wynosić przynajmniej 750lx.
Poniżej znajduje się tabela z zalecanymi poziomami natężenia oświetlenia (w luksach) dla różnych zastosowań, zgodnie z normami oświetleniowymi (np. PN-EN 12464-1:2012). Poziomy te mogą się różnić w zależności od kraju i specyficznych wymagań, ale ogólnie przyjęte wartości prezentują się następująco:
| Zastosowanie | Biura: praca przy komputerze |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 300 – 500 |
| Zastosowanie | Biura: praca z dokumentami |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 500 – 750 |
| Zastosowanie | Biura: sala konferencyjna |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 300 – 500 |
| Zastosowanie | Biura: recepcja |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 200 – 300 |
| Zastosowanie | Edukacja: klasa szkolna |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 300 – 500 |
| Zastosowanie | Edukacja: biblioteka |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 500 – 750 |
| Zastosowanie | Edukacja: laboratorium szkolne |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 500 – 750 |
| Zastosowanie | Przemysł: prace montażowe zgrubne |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 300 – 500 |
| Zastosowanie | Przemysł: prace montażowe precyzyjne |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 750 – 1000 |
| Zastosowanie | Przemysł: magazyny |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 100 – 300 |
| Zastosowanie | Przemysł: hale produkcyjne |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 300 – 500 |
| Zastosowanie | Handel: sklepy spożywcze |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 500 – 750 |
| Zastosowanie | Handel: sklepy odzieżowe |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 300 – 500 |
| Zastosowanie | Handel: kasy fiskalne |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 500 – 750 |
| Zastosowanie | Służba zdrowia: sale operacyjne |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 10 000 – 20 000 |
| Zastosowanie | Służba zdrowia: sale zabiegowe |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 1000 – 3000 |
| Zastosowanie | Służba zdrowia: gabinety lekarskie |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 500 – 750 |
| Zastosowanie | Służba zdrowia: pomieszczenia diagnostyczne |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 500 – 750 |
| Zastosowanie | Transport: parking podziemny |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 75 – 150 |
| Zastosowanie | Transport: perony |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 150 – 200 |
| Zastosowanie | Transport: drogi wewnętrzne w budynkach |
|---|---|
| Zalecane natężenie oświetlenia (lx) | 100 – 150 |
| Zastosowanie | Zalecane natężenie oświetlenia (lx) |
|---|---|
| Biura: praca przy komputerze | 300 – 500 |
| Biura: praca z dokumentami | 500 – 750 |
| Biura: sala konferencyjna | 300 – 500 |
| Biura: recepcja | 200 – 300 |
| Edukacja: klasa szkolna | 300 – 500 |
| Edukacja: biblioteka | 500 – 750 |
| Edukacja: laboratorium szkolne | 500 – 750 |
| Przemysł: prace montażowe zgrubne | 300 – 500 |
| Przemysł: prace montażowe precyzyjne | 750 – 1000 |
| Przemysł: magazyny | 100 – 300 |
| Przemysł: hale produkcyjne | 300 – 500 |
| Handel: sklepy spożywcze | 500 – 750 |
| Handel: sklepy odzieżowe | 300 – 500 |
| Handel: kasy fiskalne | 500 – 750 |
| Służba zdrowia: sale operacyjne | 10 000 – 20 000 |
| Służba zdrowia: sale zabiegowe | 1000 – 3000 |
| Służba zdrowia: gabinety lekarskie | 500 – 750 |
| Służba zdrowia: pomieszczenia diagnostyczne | 500 – 750 |
| Transport: parking podziemny | 75 – 150 |
| Transport: perony | 150 – 200 |
| Transport: drogi wewnętrzne w budynkach | 100 – 150 |
PROTIP: Przystępując do badań konieczna jest wcześniejsza weryfikacja istniejących źródeł światła: typ, liczebność, moc oraz ewentualny stopień zabrudzenia. Warto także pamiętać o tym, że lampy wyładowcze należy uruchomić przynajmniej 30 min wcześniej, a same pomiary fotometryczne zaleca się przeprowadzać podczas działania instalacji i bez obecności światła dziennego.
Powodem wykonywania pomiarów są przede wszystkim wymogi. Ale nie powinno być tak, że jest to jedynie kwestia prawna. To przede wszystkim kwestia etyczna – bezpieczeństwo na miejscu pracy jest czymś priorytetowym. Za nieprzestrzeganie norm grożą spore kary – i to nie tylko pieniężne.
Damian Bożek
Dyrektor Działu Wykonawstwa
Drugą rzeczą, dla której warto wykonywać pomiary oświetlenia są oszczędności. Tak, oszczędności, bo poprawa warunków pracy wpływa na efektywność pracowników. Potwierdzają to nasi eksperci ds. efektywności energetycznej po wielu realizacjach. Wymiana oświetlenia na poczet zgodności z normami to nie wydatek, a inwestycja, która przekłada się na rożne sfery funkcjonowania przedsiębiorstwa.
Maciej Szott
Ekspert ds. Efektywności energetycznej
Proces pomiaru natężenia oświetlenia jest złożony i wymaga dokładności oraz przestrzegania odpowiednich norm i procedur. Powinien on przebiegać następująco:
Kamil Frątczak
Ekspert ds. Inwestycji oświetleniowych
Więcej o metodach pomiaru natężenia poczytasz na końcu wpisu.
WSKAZÓWKA 1:
Warto zwrócić uwagę na to, że na natężenie światła ma wpływ szereg czynników. Oczywiście należy do nich efektywność źródła, ale także elementy otaczające, w tym m.in. kolory oraz materiały z jakich wykonane zostały ściany czy meble. W przypadku, gdy współczynniki odbicia z tych powierzchni nie są znane, badania natężenia światła powinny objąć także ich wyznaczenie.
WSKAZÓWKA 2:
W pomiarach jest uwzględniany średni wynik natężenia, a nie jak w przypadku badań oświetlenia awaryjnego – uwzględnia się badanie punktowe. W przypadku natężenia światła dochodzi nam jeszcze znajomość przepisu równomierności. Oznacza to, że podczas badania nie może być określonej różnicy pomiędzy badanymi punktami, np. 1 lx w jednym punkcie i 1000 lx w drugim punkcie.
Kamil Frątczak
Ekspert ds. Inwestycji oświetleniowych
Do wykonania pomiarów zatrudnia się najczęściej firmy, zajmujące się modernizacją oświetlenia czy też jego montażem. Takie podmioty w swoim zespole posiadają dedykowaną osobę, która musi spełniać następujące wymagania:
1) posiada uprawnienia eksploatacyjne , dozorowe i pomiarowe min do 1Kv
2) posiada certyfikowany miernik z aktualnym wzorcowaniem (mierniki pomiarowe powinno się dawać do kalibracji raz do roku).
Co do częstotliwości – w polskich przepisach nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to jak często powinno się je wykonywać. Dlaczego? Ponieważ częstotliwość jest uzależniona od wielu czynników. Poniżej poznasz część z nich:
WSKAZÓWKA 1
Zaleca się, by osoba, która realizuje pomiar była ubrana w ciemny strój. Jest to istotne z punktu widzenia minimalizacji odbicia światła.
WSKAZÓWKA 2
W przypadku wymiany nieefektywnej instalacji oświetleniowej, badania wykonuje się dwukrotnie: przed modernizacją (w ramach audytu oświetlenia), a następnie po wdrożeniu nowego oświetlenia.
Jak już wiesz – nie ma jednej odpowiedzi na to jak często powinniśmy dokonywać pomiarów oświetlenia. Jednak na bazie naszych doświadczeń jesteśmy w stanie podać pewne przedziały czasowe w zależności od miejsca pracy:
Damian Bożek
Dyrektor Działu Wykonawstwa
WSKAZÓWKA
W celu uzyskania bardziej szczegółowych informacji na temat częstotliwości pomiarów oświetlenia, zaleca się skonsultowanie się z odpowiednimi specjalistami ds. BHP lub organami nadzoru pracy.
Zastanawiasz się jakie powinno być oświetlenie miejsc pracy?
Na sam koniec warto wspomnieć, że warto dokonywać pomiarów, że warto działać zgodnie z normami. Dla komfortu pracowników i własnego bezpieczeństwa, jako pracodawców lub inspektorów BHP na zakładzie.
W Luxon zalecamy takie badania zwłaszcza, że w dzisiejszych czasach na większości fabrykach są zainstalowane oprawy. Zatem na zarządcach i tak spoczywa już obowiązek prawny sprawdzenia oświetlenia awaryjnego, a dołożenie do tego kontroli oświetlenia generalnego jest kosztem niewiele większym.
Jeśli potrzebujesz wsparcia w dokonaniu pomiarów – skontaktuj się z nami. W Luxon wykonujemy bezpłatne audyty instalacji elektrycznej, uwzględniające pomiar natężenia oświetlenia, jak i oferujemy pakiet, w ramach którego corocznie wykonujemy dla Ciebie badania.
Chcesz wiedzieć jeszcze więcej na temat pomiaru oświetlenia? Zerknij na najczęstsze pytania i odpowiedzi
Pomiary natężenia oświetlenia to przede wszystkim kwestia bezpieczeństwa i obowiązek prawny. Niedostateczne oświetlenie stanowiska pracy może skutkować wypadkiem, pogorszeniem wzroku pracowników, a w konsekwencji karami ze strony PIP i zamknięciem zakładu. Pomiary mają też wymiar ekonomiczny – właściwe oświetlenie przekłada się na efektywność i produktywność pracowników, co bezpośrednio wpływa na zysk przedsiębiorstwa.
Podstawowym narzędziem jest luksomierz (np. luksomierz Testo lub Sonel), który mierzy natężenie światła w luksach (lx). Do bardziej zaawansowanych badań stosuje się spektrofotometr – pozwala ocenić nie tylko natężenie, ale też spektrum światła i jego jakość (CRI, CCT). W analizie oświetlenia drogowego i architektonicznego wykorzystuje się kamerę luminancji do pomiaru rozkładu luminancji na powierzchni.
Istnieją cztery metody: pomiary punktowe (natężenie w pojedynczych punktach), pomiary na siatce pomiarowej (wiele punktów pokrywających całą powierzchnię), metoda całkowitego strumienia świetlnego (mierzenie strumienia emitowanego przez źródło i obliczenie natężenia na powierzchni) oraz fotometria rozdzielcza (analiza rozkładu natężenia w różnych kierunkach, stosowana głównie w laboratoriach i projektowaniu oświetlenia).
Natężenie oświetlenia oblicza się ze wzoru: natężenie oświetlenia = strumień świetlny / pole powierzchni. Przykładowo, żarówka 100W emitująca strumień świetlny 1300 lm, oświetlająca pomieszczenie o powierzchni 20 m², daje natężenie oświetlenia wynoszące 65 lx. W praktyce projektowej obliczenia wykonuje się w programach fotometrycznych takich jak DIALux lub Relux.
Wymagane natężenie oświetlenia zależy od rodzaju pomieszczenia i wykonywanej pracy – im większa precyzja, tym wyższe natężenie. Zgodnie z normą PN-EN 12464-1 dla magazynów ogólnych wystarczy 100–200 lx, dla biur 500 lx, dla precyzyjnych prac montażowych 750 lx, a dla kontroli jakości nawet 1000 lx. Szczegółowe wartości dla wszystkich typów stanowisk zawiera tabela w normie.
Czujnik luksomierza ustawia się poziomo na wysokości płaszczyzny roboczej – zazwyczaj 0,75–0,85 m nad podłogą, co odpowiada typowej wysokości blatu roboczego. Dla stref komunikacyjnych i magazynowych płaszczyznę pomiarową przyjmuje się na poziomie podłogi (0,00 m). Wysokość powinna być zgodna z wymaganiami normy PN-EN 12464-1 dla danego stanowiska.
Pomiary wykonuje osoba posiadająca uprawnienia eksploatacyjne, dozorowe i pomiarowe minimum do 1 kV oraz certyfikowany miernik z aktualnym wzorcowaniem (kalibracja co 12 miesięcy). W praktyce zatrudnia się do tego firmy zajmujące się modernizacją lub montażem oświetlenia, które mają dedykowanego specjalistę w zespole.
Polskie przepisy nie określają sztywnej częstotliwości, jednak w zakładach produkcyjnych przyjętą praktyką jest pomiar co 6 miesięcy – szczególnie w strefach o zmiennych warunkach oświetleniowych i liniach produkcyjnych. Pomiar obowiązkowo wykonuje się po każdej modernizacji instalacji oświetleniowej, zarówno przed jak i po wymianie.
W placówkach oświatowych zaleca się przeprowadzanie pomiarów co 6–12 miesięcy. Obowiązkowo należy je wykonać po każdej zmianie układu oświetlenia lub wymianie opraw. Pomiary oświetlenia awaryjnego w szkołach podlegają osobnym wymogom i powinny być przeprowadzane zgodnie z normą PN-EN 1838 – zazwyczaj co roku.
Pomiar jest obowiązkowy po każdej modernizacji lub wymianie instalacji oświetleniowej – w ramach odbioru powykonawczego potwierdzającego zgodność z normą PN-EN 12464-1. Należy go też wykonać po zmianie układu stanowisk pracy, awarii oświetlenia lub gdy pracownicy zgłaszają problemy wzrokowe. W przypadku oświetlenia awaryjnego – po każdej interwencji serwisowej.
Koszt zależy od zakresu pomiaru, wielkości powierzchni i wymaganej dokumentacji. Zazwyczaj wynosi od kilkuset do kilku tysięcy złotych. Na cenę wpływają: liczba punktów pomiarowych, rodzaj analizy (podstawowe natężenie lub rozszerzona analiza równomierności, CRI, CCT), wymagania dotyczące raportu oraz konieczność przestrzegania specyficznych norm. Luxon wykonuje pomiary natężenia w ramach bezpłatnego audytu oświetlenia.
Elemento LED 1.0 
Industrial LED 6.0 
Cordoba LED DC 3.0 M 
Skylight LED 4.0 
Kenox LED 1.2 
Kenox LED 1.2 
Industrial GRP LED 6.0 
Highbay LED 5.1 
Trunking LED 1.0 
Lumiline LED 3.0 
Supertrunk LED MT 
Tracklight LED 
