Pomiar natężenia oświetlenia – jak wykonać pomiar i ocenić wyniki?

Pomiar natężenia oświetlenia pozwala sprawdzić, ile światła rzeczywiście dociera do powierzchni, na której wykonywane jest zadanie. Wykonuje się go luksomierzem, a wynik podaje w luksach (lx). Luks nie jest tym samym co lumen (lm): luks opisuje natężenie oświetlenia na powierzchni, natomiast lumen jest jednostką strumienia świetlnego emitowanego przez źródło. Sam pojedynczy odczyt nie wystarcza do oceny całego stanowiska lub pomieszczenia. Trzeba uwzględnić miejsce i warunki pomiaru, rozmieszczenie punktów oraz wymagania właściwe dla konkretnego zadania i przestrzeni.

Norma określa wymagania, ale nie zastępuje metodyki pomiaru
Dla miejsc pracy we wnętrzach aktualnym odniesieniem jest PN-EN 12464-1:2022-01. Pomiar natężenia oświetlenia jest jednym z pomiarów fotometrycznych wykorzystywanych do oceny warunków świetlnych. Norma określa wymagania ilościowe i jakościowe dotyczące oświetlenia, ale ocena jakości nie sprowadza się wyłącznie do liczby luksów. Znaczenie mają także m.in. równomierność, olśnienie, oddawanie barw czy zjawiska migotania. Pomiar natężenia może więc stanowić podstawę do decyzji o korekcie, projekcie lub modernizacji instalacji.

Z tego artykułu dowiesz się:

• dlaczego wykonuje się pomiary oświetlenia i co dają inwestorowi
• jak przygotować i wykonać pomiar natężenia oświetlenia
• co może wpłynąć na wiarygodność wyniku
• jak obliczyć średnie natężenie i równomierność
• jakie przepisy i normy mają znaczenie przy ocenie oświetlenia
• kto może wykonywać pomiary i kiedy warto je powtarzać
• co powinien zawierać protokół i czym różni się pomiar oświetlenia awaryjnego
• jak wykorzystać wyniki przy planowaniu i odbiorze modernizacji

Dlaczego wykonuje się pomiary natężenia oświetlenia?

Pomiar natężenia oświetlenia nie jest celem samym w sobie. Jego zadaniem jest dostarczenie danych, na podstawie których można ocenić rzeczywiste warunki oświetleniowe i podjąć decyzję: pozostawić instalację, skorygować ją, zaplanować modernizację albo potwierdzić efekt wykonanych prac.

W praktyce pomiary są potrzebne przede wszystkim po to, aby:

• sprawdzić, czy oświetlenie odpowiada wymaganiom właściwym dla danego stanowiska, zadania lub strefy,
• wykryć miejsca niedoświetlone oraz nierównomierny rozkład światła, którego nie pokazuje pojedynczy odczyt,
• udokumentować stan istniejący przed projektem lub modernizacją i mieć wiarygodny punkt odniesienia,
• po zakończeniu inwestycji zweryfikować założenia projektowe, wymagania inwestora i uzyskane parametry.

To szczególnie ważne wtedy, gdy inwestor określa własne wymagania dla wybranych stanowisk lub stref. Damian Bożek zwraca uwagę, że mogą one być inne albo wyższe niż wymagania minimalne przyjmowane dla danego rodzaju pracy. Wtedy dopiero pomiar powykonawczy pozwala potwierdzić, czy instalacja rzeczywiście spełnia przyjęte założenia.

Jak wykonać pomiar natężenia oświetlenia?

Prawidłowy pomiar zaczyna się od określenia, co dokładnie ma zostać ocenione. Inaczej wyznacza się obszar dla konkretnego stanowiska pracy, inaczej dla ciągu komunikacyjnego czy całego pomieszczenia. CIOP-PIB zwraca uwagę, że ocena obejmuje nie tylko odczyty luksomierza, ale również oględziny instalacji i warunków, które mogą wpływać na wynik.

1. Określ obszar i cel pomiaru

Ustal oceniane stanowisko, zadanie lub przestrzeń oraz wymagania, z którymi później porównasz wynik. W przypadku stanowiska pracy należy wskazać rzeczywisty obszar zadania, a gdy ma to zastosowanie – również obszar bezpośredniego otoczenia i tła. Już na tym etapie trzeba rozdzielić pomiar oświetlenia podstawowego od awaryjnego, ponieważ podlegają odrębnym wymaganiom.

2. Sprawdź instalację i przygotuj warunki pomiaru

Przed pomiarem warto wykonać oględziny: sprawdzić typ i rozmieszczenie opraw oraz źródeł światła, rozmieszczenie stanowisk pracy, możliwe odbicia, migotanie i – tam, gdzie ma to znaczenie – efekt stroboskopowy. Dla pomiarów oświetlenia elektrycznego we wnętrzach CIOP-PIB wskazuje warunki eksploatacyjne, bez udziału światła dziennego, przy napięciu znamionowym.

W przypadku opraw LED źródła powinny być włączone co najmniej 30 minut przed rozpoczęciem badań, aby warunki pomiaru były ustabilizowane. To praktyczna zasada metodyczna opisana przez CIOP-PIB, a nie uniwersalny zapis samej PN-EN 12464-1.

Nie mierz „na szybko” po włączeniu światła
Warunki pomiaru mają wpływ na wynik. Dla oświetlenia LED CIOP-PIB zaleca rozpoczęcie pomiarów po co najmniej 30 minutach pracy instalacji oraz bez udziału światła dziennego, jeśli celem jest ocena oświetlenia elektrycznego.

3. Wyznacz płaszczyznę i punkty pomiarowe

Pomiar wykonuje się na rzeczywistej płaszczyźnie zadania. Jeżeli praca wzrokowa odbywa się na powierzchni poziomej, pomiar wykonuje się na tej wysokości; jeśli zadanie jest wykonywane na płaszczyźnie pionowej lub pochyłej, pomiar powinien odpowiadać tej płaszczyźnie. W strefach komunikacyjnych pomiar odnosi się do poziomu podłogi.

Punkty pomiarowe powinny tworzyć siatkę reprezentującą oceniany obszar. Powinny być rozmieszczone równomiernie, a odczyty wykonywane w środkach pól siatki. CIOP-PIB zaleca dla wyodrębnionych obszarów stosowanie regularnej siatki i odpowiedniej liczby punktów. Z praktyki Luxon wynika, że zbyt mała liczba punktów może dać mylący obraz sytuacji: średnie natężenie może wyglądać poprawnie, podczas gdy problem ujawni dopiero ocena równomierności.

4. Wykonaj odczyty luksomierzem

Natężenie oświetlenia mierzy się luksomierzem. Czujnik należy ustawić zgodnie z płaszczyzną ocenianego zadania, prostopadle do badanej powierzchni i w taki sposób, aby osoba wykonująca badanie nie zasłaniała go ani nie wpływała na wynik odbiciem światła. W pomiarze kontrolnym znaczenie mają nawet drobne różnice w położeniu głowicy, jej wysokości i ustawieniu, dlatego przy powtarzaniu badania należy możliwie wiernie odtworzyć warunki pierwszego pomiaru. Przed rozpoczęciem warto również sprawdzić stan zasilania przyrządu zgodnie z instrukcją producenta; Damian Bożek wskazuje poziom baterii jako jeden z praktycznych elementów, które mogą wpływać na wiarygodność odczytu.

CIOP-PIB wskazuje na potrzebę okresowego wzorcowania luksomierza. Nie istnieje jednak ogólna zasada prawna, zgodnie z którą każdy taki przyrząd musi być wzorcowany dokładnie raz w roku. Termin powinien wynikać z nadzoru nad wyposażeniem pomiarowym, sposobu użytkowania i zaleceń producenta. Damian Bożek zwraca uwagę, że w praktyce Luxon roczne wzorcowanie / kalibracja używanych mierników zgodnie z wytycznymi producenta jest traktowane jako dobra praktyka. Istotne jest także stosowanie przyrządu odpowiedniej klasy oraz traktowanie głowicy i miernika jako jednego zestawu pomiarowego, którego wiarygodność powinna być kontrolowana.

5. Oceń i udokumentuj wyniki

Po wykonaniu odczytów oblicza się parametry potrzebne do oceny danego obszaru. W przypadku natężenia oświetlenia są to przede wszystkim wartość średnia oraz równomierność. Wyniki trzeba odnieść do wymagań właściwych dla konkretnego stanowiska lub zadania, a dokumentacja powinna wskazywać, gdzie, czym, w jakich warunkach i według jakiej metody wykonano badanie.

Jeśli pomiar ma służyć porównaniu stanu przed i po zmianie, należy zachować te same punkty pomiarowe i możliwie porównywalne warunki badania. Dzięki temu porównuje się rzeczywistą zmianę w oświetleniu, a nie różnice wynikające z innego sposobu pomiaru.

Co może wpłynąć na wynik pomiaru?

Dwa pomiary wykonane w tym samym miejscu nie muszą dać identycznego wyniku. Dlatego przy ocenie ważna jest nie tylko wartość odczytu, ale również sposób wykonania badania. Najczęstsze źródła różnic to:

Z tego powodu przy porównywaniu wyników warto dążyć do powtarzalności metody: stosować te same punkty, tę samą płaszczyznę i możliwie podobne warunki. Niewielka różnica między dwoma odczytami nie musi oznaczać zmiany parametrów instalacji.

Powtarzasz pomiar? Odtwórz warunki pierwszego badania
Przy pomiarze kontrolnym stosuj te same punkty i tę samą płaszczyznę, a warunki badania odtwórz możliwie wiernie. Nie oczekuj jednak identycznej wartości w każdym punkcie – różnice mogą wynikać z ustawienia głowicy, warunków otoczenia i charakterystyki użytego przyrządu.

Jak ocenić wynik pomiaru?

Średnie natężenie oświetlenia opisuje ogólny poziom światła na badanej płaszczyźnie. Oblicza się je jako średnią z wyników uzyskanych w kolejnych punktach pomiarowych. Sama średnia nie pokazuje jednak, czy światło jest rozłożone równomiernie.

Jeżeli wykonano n odczytów, średnią można zapisać jako:

Eśr = (E₁ + E₂ + … + Eₙ) / n

Równomierność oświetlenia U₀ oblicza się jako stosunek najmniejszej zmierzonej wartości natężenia do wartości średniej:

U₀ = Eₘᵢₙ / Eśr

Dla obszaru bezpośredniego otoczenia CIOP-PIB, w oparciu o PN-EN 12464-1:2022-01, wskazuje minimalną równomierność 0,40, a dla obszaru tła 0,10. Wymaganie dla samego obszaru zadania zależy od rodzaju czynności i należy je sprawdzić w wymaganiach właściwych dla konkretnego stanowiska.

500 lx nie oznacza 500 lx w każdym punkcie
Wymagana wartość natężenia może dotyczyć średniego poziomu na określonej płaszczyźnie pomiarowej, a nie identycznego odczytu w każdym punkcie. Poszczególne wyniki mogą się różnić, dlatego razem ze średnią trzeba oceniać równomierność U₀. Damian Bożek wskazuje, że błędna interpretacja „ma być 500 lx, więc każdy punkt musi pokazać 500 lx” jest jednym z częstszych nieporozumień przy odbiorach.

Jakie natężenie oświetlenia jest wymagane na stanowisku pracy?

Nie ma jednej wartości właściwej dla wszystkich stanowisk. Na wymagany poziom natężenia oświetlenia na stanowisku pracy wpływa przede wszystkim rodzaj wykonywanego zadania oraz charakter ocenianego obszaru. PN-EN 12464-1:2022-01 określa wymagania dla różnych miejsc i zadań wzrokowych. W praktyce oznacza to, że wartość należy dobierać do konkretnej czynności, a nie do ogólnej nazwy budynku czy zakładu.

Przykładowo CIOP-PIB wskazuje dla stanowiska z komputerem eksploatacyjne natężenie oświetlenia na poziomie 500 lx. W przypadku magazynów, produkcji, montażu czy kontroli jakości wymagania dotyczące oświetlenia stanowiska pracy różnią się zależnie od wykonywanego zadania. Dlatego w protokole lub ocenie warto wskazywać konkretny punkt normy albo wymaganie właściwe dla ocenianej strefy.

Pomiary natężenia oświetlenia – przepisy i normy

Przepisy BHP wymagają, aby oświetlenie dzienne stanowisk pracy było dostosowane do rodzaju wykonywanych prac i wymaganej dokładności oraz spełniało wymagania Polskiej Normy. Niezależnie od światła dziennego w pomieszczeniach pracy należy zapewnić oświetlenie elektryczne o parametrach zgodnych z Polskimi Normami.

Dla miejsc pracy we wnętrzach aktualnym odniesieniem jest PN-EN 12464-1:2022-01 „Światło i oświetlenie – Oświetlenie miejsc pracy – Część 1: Miejsca pracy we wnętrzach”, która zastąpiła wydanie z 2012 r. Warto przy tym rozróżnić wymagania dla oświetlenia od samej metody wykonywania badań. CIOP-PIB wskazuje, że aktualna PN-EN 12464-1 zawiera wymagania i metodę wyznaczania siatki pomiarowej, ale nie stanowi kompletnej instrukcji prowadzenia wszystkich pomiarów; metodologia pomiarowa jest uzupełniana odrębnymi zasadami pomiarowymi.

Kto może wykonywać pomiary i jak często je powtarzać?

Nie należy automatycznie utożsamiać pomiaru natężenia oświetlenia luksomierzem z pełnym zakresem pomiarów instalacji elektrycznej. Rozporządzenie kwalifikacyjne z 2022 r. rozróżnia stanowiska eksploatacji (E), obejmujące m.in. czynności kontrolno-pomiarowe przy urządzeniach, instalacjach i sieciach, od stanowisk dozoru (D), czyli osób kierujących tymi czynnościami lub sprawujących nadzór. Z tego przepisu nie wynika uniwersalna zasada, że każda osoba wykonująca pomiar fotometryczny luksomierzem musi jednocześnie posiadać E i D.

Kluczowe jest dopasowanie kompetencji do rzeczywistego zakresu prac. Jeżeli badanie obejmuje także czynności przy instalacji elektrycznej, kwalifikacje należy oceniać zgodnie z zakresem tych czynności.

Nie ma też jednego uniwersalnego terminu, np. „co 6 miesięcy” albo „raz w roku”, właściwego dla wszystkich biur, szkół i zakładów. Ponowny pomiar jest szczególnie zasadny po zmianach w instalacji lub układzie stanowisk, po zmianie sposobu użytkowania przestrzeni, przy sygnałach wskazujących na pogorszenie warunków oświetleniowych oraz wtedy, gdy wynik ma służyć odbiorowi albo porównaniu stanu przed i po inwestycji.

Zamiast sztywnego kalendarza warto ocenić, czy od ostatniego badania zmienił się któryś z warunków mających znaczenie dla oświetlenia:

• instalacja oświetleniowa – np. wymiana opraw, zmiana ich rozmieszczenia, awaria lub większe prace serwisowe,
• układ stanowisk, maszyn, regałów albo wyposażenia, które zmieniają sposób wykorzystania przestrzeni lub rozkład światła,
• rodzaj wykonywanych zadań i wymagania dla stanowiska lub procesu,
• rzeczywiste warunki pracy – np. zgłoszenia pogorszenia widoczności albo zauważalne różnice między strefami,
• cel kontroli – np. odbiór inwestycji, weryfikacja zmian lub porównanie stanu przed i po modernizacji.

Warto również odróżnić pomiar natężenia oświetlenia od 5-letniej kontroli instalacji elektrycznej wynikającej z Prawa budowlanego. Kontrola okresowa obejmuje m.in. stan połączeń, osprzętu, zabezpieczeń, ochrony przeciwporażeniowej, izolacji i uziemień – nie ustanawia natomiast uniwersalnego obowiązku wykonywania pomiaru natężenia oświetlenia co 5 lat.

Co powinien zawierać protokół z pomiaru natężenia oświetlenia?

Dokumentacja powinna umożliwić odtworzenie sposobu wykonania badania i ocenę, czy wynik można prawidłowo odnieść do wymagań. W zależności od celu pomiaru warto uwzględnić:

• identyfikację obiektu, pomieszczenia i ocenianego stanowiska lub obszaru,
• datę oraz warunki wykonania pomiaru,
• identyfikację użytego luksomierza i informacje istotne dla wiarygodności pomiaru,
• opis płaszczyzny roboczej i rozmieszczenia punktów pomiarowych,
• wyniki pomiarów oraz obliczone wartości średnie i równomierność, jeżeli są wymagane,
• wskazanie normy, dokumentu lub wymagania, do którego odniesiono wyniki,
• wnioski z oceny i – jeśli zakres opracowania tego wymaga – rekomendowane działania.

Czy pomiar oświetlenia awaryjnego wykonuje się tak samo?

Nie. Oświetlenie podstawowe i awaryjne podlegają odrębnym wymaganiom. PN-EN 12464-1:2022-01 dotyczy oświetlenia miejsc pracy we wnętrzach i nie obejmuje oświetlenia awaryjnego.

Aktualnym wydaniem normy dotyczącej oświetlenia awaryjnego budynków jest PN-EN 1838:2025-05. PKN wskazuje jednocześnie, że wcześniejsze wydanie PN-EN 1838:2013-11, choć wycofane i zastąpione, pozostaje aktualne w ocenie zgodności do 18 czerwca 2027 r. Dlatego w istniejących instalacjach trzeba uwzględniać również kontekst projektu, datę wykonania i okres przejściowy.

Oświetlenie awaryjne – wymagania i PN-EN 1838

Jeżeli chcesz sprawdzić wymagania dla oświetlenia awaryjnego i ewakuacyjnego, przejdź do dedykowanego przewodnika Luxon.

Sprawdź wymagania dla oświetlenia awaryjnego

Co wynik pomiaru mówi przed modernizacją oświetlenia?

Pomiar jest najbardziej użyteczny wtedy, gdy prowadzi do decyzji. W audycie oświetlenia Luxon pomiary natężenia i równomierności są elementem wizji lokalnej oraz analizy stanu istniejącej instalacji. Wyniki pomagają określić, gdzie występują niedobory, nierównomierny rozkład światła lub niedopasowanie rozwiązania do sposobu użytkowania przestrzeni.

Na tej podstawie można określić punkt wyjścia do projektu i zakres zmian, zamiast rozpoczynać modernizację od automatycznej wymiany opraw. Jeżeli chcesz zobaczyć cały proces – od przeglądu technicznego przez pomiary po projekt i analizę inwestycji – warto przejść do materiału opisującego audyt krok po kroku.

Jeżeli analiza potwierdzi potrzebę zmian, rozwiązanie powinno zostać dobrane do warunków obiektu i zadań wykonywanych w poszczególnych strefach. W przypadku hal produkcyjnych i magazynowych oznacza to m.in. właściwy dobór opraw, optyki, rozmieszczenia i parametrów pracy – nie tylko uzyskanie określonej liczby luksów.

Pomiar powykonawczy po modernizacji oświetlenia

Pomiary oświetlenia po wykonanej modernizacji są – a przynajmniej powinny być – standardowym elementem odbioru inwestycji.

Damian Bożek

Dyrektor Działu Wykonawstwa

Po zakończeniu montażu Luxon wykonuje pomiar powykonawczy natężenia oświetlenia. Ma on dwa podstawowe cele. Po pierwsze, pozwala sprawdzić, czy osiągnięto założenia projektu i indywidualne wymagania inwestora. Mogą one być inne lub wyższe niż wartości wynikające z norm, np. ze względu na specyfikę produkcji, rodzaj wykonywanych prac albo wymagania dla wybranych stanowisk i stref.

Po drugie, jeśli inwestor nie określił dodatkowych parametrów, pomiar pozwala zweryfikować zgodność uzyskanego oświetlenia z wymaganiami właściwymi dla danego pomieszczenia, stanowiska lub powierzchni roboczej. Protokół dokumentuje uzyskane wyniki i ich odniesienie do przyjętych założeń oraz właściwych wymagań.

Przy porównaniu z pomiarem wykonanym przed modernizacją należy zachować te same punkty pomiarowe i możliwie porównywalne warunki badania.

Co zrobić, jeśli pomiar pokazuje problem?

Jeżeli wyniki wskazują niedobory, duże różnice między obszarami albo niezgodność z wymaganiami dla wykonywanych zadań, kolejnym krokiem nie musi być od razu wymiana wszystkich opraw. Najpierw warto ustalić przyczynę problemu i sprawdzić, jaki zakres zmian jest rzeczywiście potrzebny. Audyt oświetlenia łączy wyniki pomiarów z oceną istniejącej instalacji, analizą sposobu użytkowania przestrzeni, projektem i oceną możliwej inwestycji. Zamów bezpłatny audyt oświetlenia.

Zamów bezpłatny audyt

To pierwszy krok do zwiększenia efektywność energetycznej, poprawy warunków pracy. Dzięki niemu zyskasz projekt oświetlenia dopasowany do specyfiki Twojego obiektu, przestrzeni i potrzeb jego użytkowników.

Zostaw kontakt

Zamawiając bezpłatny audyt zyskasz::

Audyt oświetlenia

Projekt indywidualnego rozwiązania oświetleniowego

Analizę finansową inwestycji

Szacowany poziom redukcji energii elektrycznej i emisji CO2

Wypełnij formularz – skontaktujemy się w ciągu 1 h

Formularz-analiza-inwestycji/audyt

Zgody *

Wyrażam zgodę na otrzymywanie informacji handlowych od Luxon Sp. z o.o. za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej oraz na korzystanie z komunikacji e-mail w celach marketingowych. Polityka prywatności

Wyślij

Jeżeli jesteś człowiekiem, zostaw to pole puste.